काठमाडौं । इरान र इजरायल–अमेरिकाबीच चर्किएको द्वन्द्वले सामुद्रिक बिमाको प्रिमियम (बिमाशुल्क) दरमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ । सन् २०२६ को सुरुवाती महिनादेखि सुरु भएको इरान र इजरायल–अमेरिकाबीचको सैन्य द्वन्द्वनले मध्यपूर्वको सम्पूर्ण भूगोललाई युद्धको चपेटामा पारेको छ । जसका कारण सामुद्रिक बिमाको प्रिमियम दरमा अकल्पनीय वृद्धि देखिएको हो।
अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम रोयटर्स र अलजजिराले उल्लेख गरेअनुसार कतिपय क्षेत्रमा बिमा प्रिमियम दरमा एक हजार प्रतिशतसम्म पुगेको छ । यसले विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सामुद्रिक मार्ग मानिने हर्मुज जलसन्धिबाट हुने ऊर्जा र व्यापारिक सामानको ढुवानी लागतलाई अकल्पनीय ढंगमा बढाएको छ ।
इजरायल र अमेरिकाले इरानका विभिन्न रणनीतिक स्थानहरूमा गरेको हवाई आक्रमणपछि सुरु भएको तनावले सामुद्रिक मार्गहरू असुरक्षित बनेका छन् । पछिल्लो पटक इरानले आफ्नो जलक्षेत्र वा हर्मुज जलसन्धि भएर जान खोज्ने जुनसुकै जहाजमाथि आक्रमण गर्ने चेतावनी दिएको छ । सोही क्रममा यस क्षेत्रमा एक साताभित्रै करिब नौ वटा व्यापारिक जहाजहरूमा क्षति पुगेको छ जसलाई बिमा कम्पनीले इतिहासकै उच्च जोखिमको समयका रूपमा हेरेका छन् ।
सामुद्रिक बिमा बजारको केन्द्र मानिने लन्डनस्थित बिमा बजारमा मार्चको सुरुवातसँगै आफ्ना पुराना युद्ध जोखिम सम्झौताहरू रद्द गर्दै नयाँ र अत्यन्त महँगा सर्तहरू लागू हुन थालेको छ । सामान्य अवस्थामा जहाजको कुल मूल्यको न्यून प्रतिशत मात्र रहेको प्रिमियम शुल्क अहिले जहाजको मूल्यको ३ देखि ५ प्रतिशतसम्म पुगेको छ ।
यसलाई अंकमा हेर्दा, करिब ३० करोड डलर मूल्य पर्ने एउटा विशाल तेल ट्याङ्करले पहिले प्रति यात्रा ६ लाख डलरभन्दा कम बिमा शुल्क तिर्ने गरेकोमा अहिले त्यही यात्राका लागि ७५ लाख डलरभन्दा बढी खर्च गर्नुपर्ने स्थ्तिि बनेको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय लगानी बैंक तथा वित्तीय सेवा कम्पनी जेफरीजको रिपोर्टमा उल्लेख भएअनुसार क्षति जहाजहरूबाट उद्योगलाई १.७५ बिलियन डलरसम्मको सम्भावित नोक्सानी हुन सक्छ । धेरैजसो ट्यांकरहरूको मूल्य २०० देखि ३०० मिलियन डलरको बीचमा हुने हुनाले ३ प्रतिशतको नयाँ बिमादर अनुसार प्रिमियम करिब ७.५ मिलियन डलर पुग्ने देखिएको छ । जुन द्वन्द्व सुरु हुनुअघिको करिब ०.२५ प्रतिशत (६ लाख २५ हजार डलर) को तुलनामा निकै बढी हो ।
विश्वकै सबैभन्दा प्रभावशाली बिमा बजारमध्ये एक मानिने लन्डनस्थित संस्थाहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रमुख संस्था लोयड्स (लोयड्स मार्केट एसोसिएसन) की प्रमुख शीला क्यामरुनले अरेबियन गल्फ र वरपरका पानीमा करिब हजार जहाजहरू अड्किएका छन् । तीमध्ये आधा ट्याङ्कर र ग्यास वाहक हुन्, जसको कुल मूल्य २५ बिलियन डलरभन्दा बढी छ ।
यी अड्किएका जहाजहरू युद्धको जोखिमका कारण अघि बढ्न नसक्दा र बिमा कम्पनीहरूले तिनको सुरक्षाको पूर्ण ग्यारेन्टी दिन हिचकिचाउँदा विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलामा समस्या पैदा भएको छ । जोखिमको स्तर दैनिक रूपमा बढ्दै गएकाले बिमा रक्षावरण कायम राख्न कम्पनीहरूलाई हम्मेहम्मे परिरहेको छ ।
बिमा कम्पनीहरूले मध्यपूर्वको यो क्षेत्रलाई ‘असुरक्षित’ घोषणा गर्दै नयाँ बिमा जारी गर्नै बन्द गरेका छन् । हुन त यो आर्थिक भार जहाजहरूमा मात्र सीमित छैन, यसले विश्वभर नै उपभोग्य वस्तु र इन्धनको मूल्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको छ । विशेषगरी ऊर्जा र ठूला कच्चा पदार्थहरूको ढुवानीका लागि बिमा कम्पनीहरूले अब प्रत्येक यात्राको छुट्टाछुट्टै जोखिम मूल्यांकन गरेर मात्रै बिमादर तय गर्ने नीति लिएका छन् । यसले व्यापारिक अन्यौलतालाई बढाएको छ ।
विश्वको कुल तेल आपूर्तिको २० प्रतिशत हिस्सा हर्मुज जलसन्धि भएरै जाने हुनाले यस मार्गको अवरोधले विश्वव्यापी इन्धन संकटको डर बढाएको छ । विश्लेषकहरूका अनुसार हर्मुज जलसन्धिबाट हुने यातायात ८० प्रतिशतले घटेको छ । यो मार्गको विकल्पका रूपमा जहाजहरूले अहिले अफ्रिकाको ‘केप अफ गुड होप’ घुमेर जाने लामो मार्ग रोज्न थालेका छन् ।
तर, यो मार्गबाट यात्रा गर्दा थप १५ देखि २० दिन समय लाग्ने र इन्धन खर्च पनि अत्यधिक हुने भएकाले यसले पनि अन्ततः महँगी नै बढाउने देखिन्छ । ग्यालाघर र मार्श जस्ता विश्वविख्यात बिमा ब्रोकरहरूले अहिलेको स्थितिलाई ‘बलिरहेको घरको बिमा’ गर्ने प्रयासका रूपमा चित्रण गरेका छन् ।
अर्थात्, जोखिम यति उच्च छ कि बिमा कम्पनीहरूले लिने शुल्कले पनि सम्भावित नोक्सानीलाई धान्न नसक्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । सातवटा जहाजहरूमा भएको क्षतिको प्रारम्भिक विवरणले मात्रै बिमा क्षेत्रलाई करिब पौने दुई अर्ब डलरको नोक्सानी हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ ।
सामुन्द्रिक बिमा दाबी विशेषज्ञ कम्पनी डब्लुके वेबस्टरका प्रमुख सञ्चालन अधिकृत (सीसीओ) माइकल हर्डले कार्गो वाहकहरूको सामुद्रिक ढुवानीमा गम्भीर असर परेको र जहाजहरूले जोखिमपूर्ण क्षेत्र छल्न मार्ग परिवर्तन गर्दा सामान आइपुग्न निकै ढिलाइ हुने गरेको उल्लेख गरेका छन् । जसबाट ढुवानी खर्च (भाडा) उल्लेख्य रूपमा बढ्ने देखिएको छ ।
‘जहाजहरूले ‘काबु बाहिरको परिस्थिति’को सामना गर्दै उच्च जोखिमका क्षेत्रहरूबाट बच्न व्यापारिक मार्गहरू परिवर्तन गर्दा ढुवानीमा रहेका र ढुवानीको प्रतीक्षामा रहेका सामानहरूमा ढिलाइ हुने भएको छ । हामीले थप भाडा शुल्कहरू लाग्ने र जहाजहरूले मार्ग परिवर्तन गर्ने अधिकार प्रयोग गर्ने स्थिति बनेको छ,’ माइकल हर्ड भने, ‘यसको अर्थ कार्गो ढुवानीकर्ताहरूको लागत बढ्नेछ र सामानहरू अनावश्यक बन्दरगाहहरूमा ओर्लिनेछन्, जसलाई पछि अन्तिम गन्तव्यसम्म पु¥याउनुपर्ने हुन्छ ।’
उनले समयमै सामानहरू नपुग्दा बाटोमै बिग्रने, कच्चा पदार्थको अभावमा उद्योगहरूको उत्पादन रोकिने, व्यावसायिक सम्झौताहरू तोडिने र बजारमा सामानको कतै थुप्रो लाग्ने त कतै चरम अभाव हुने जस्ता समस्याहरू देखिने बताएका छन् । अर्थात् । यसको गहिरो प्रभाव विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलामा नै पर्नेछ ।
यद्यपि, सामुद्रिक दाबी विशेषज्ञ कम्पनीहरूले अहिले नै जहाजहरूमा भएका विस्फोट र आगलागीका घटनाहरूको छानबिन र दाबी भुक्तानी प्रक्रिया सुरु गरिसकेका छन् । तर, सैन्य आक्रमणको निशानामा परेका जहाजहरूलाई उद्धार गर्न जाने सम्पत्तिहरूमाथि पनि आक्रमण हुन थालेपछि उद्धार कार्य समेत जोखिमपूर्ण बनेको छ ।
यसरी मध्यपूर्वको भू–राजनीतिक तनावले विश्वको सामुद्रिक बिमा प्रणालीलाई नै पुनर्संरचना गर्न बाध्य पारेको छ । बिमा प्रिमियममा भएको १० गुणासम्मको वृद्धि केवल एउटा व्यापारिक शुल्क मात्र नभएर युद्धको आर्थिक प्रतिविम्ब भएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले उल्लेख गरेका छन् ।
जबसम्म मध्यपूर्वमा शान्तिको स्थिति सिर्जना हुँदैन र हर्मुज जलसन्धि जस्ता रणनीतिक मार्गहरू सुरक्षित हुँदैनन्, तबसम्म बिमा शुल्कमा कमी आउने सम्भावना देखिँदैन । यो संकटले विश्वलाई नै महँगीको नयाँ चक्रमा धकेल्ने देखिन्छ । अहिलेको परिस्थितिमा बिमा कम्पनीहरूले लिने प्रत्येक निर्णयले विश्व बजारको आर्थिक सुरक्षाको विषयलाई निर्धारण गर्नेछ ।
बिमा ब्रोकर तथा जोखिम व्यवस्थापन कम्पनी ‘ग्यालाघर’ का एङ्गस ब्लेनीले रोयटर्सलाई बताएअनुसार बिमाका दरहरू बढेका छन् र जहाजको परिस्थिति अनुसार दैनिक रूपमा परिवर्तन भइरहेका छन् । प्रिमियम दरहरू जहाजको मूल्यको १ देखि १.५ प्रतिशतको हाराहारीमा रहेको र जहाज हर्मुज जलसन्धिको पूर्व वा पश्चिम कहाँ छ भन्ने आधारमा दरहरू फरक पर्नेछ ।
यसो त यसबीचमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिकी नौसेनाले हर्मुज जलसन्धिबाट तेल ट्याङ्करहरूलाई सुरक्षा दिएर गन्तव्यसम्म पु¥याउन पर्यत्न गर्ने बताएका थिए । उनले अमेरिकी अन्तर्राष्ट्रिय विकास वित्त निगम (डिएफसी)लाई त्यस क्षेत्रमा सामुद्रिक व्यापारका लागि ‘राजनीतिक जोखिम बिमा’ र ‘वित्तीय ग्यारेन्टी’ उपलब्ध गराउन निर्देशन दिएको समेत जानकारी गराएका थिए ।
