काठमाडौं । गत आर्थिक वर्षमा नेपालमा आत्महत्याका घटनामा डरलाग्दो गरी वृद्धि भएको छ ।
नेपाल प्रहरीले उपलब्ध गराएको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा ७ हजार २२३ जनाले आत्महत्या गरेका छन्, जुन एक वर्षमा अहिलेसम्मकै उच्च हो । ‘गत आर्थिक वर्षमा हरेक २४ घण्टामा औसतमा २० जनाले आत्महत्या गरेका छन्,’ इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका नसर्ने रोग तथा मानसिक स्वास्थ्य शाखा प्रमुख डा पोमावती थापाले बताए । "यो संख्या कुनै पनि आर्थिक वर्षमा रेकर्ड गरिएको सबैभन्दा उच्च हो।"
नेपाल सबैभन्दा बढी आत्महत्या हुने देशमा पर्छ । आर्थिक वर्ष २०७९-०८० मा ६ हजार ९ सय ९३ जनाले आत्महत्या गरेको प्रहरीको तथ्यांकले देखाएको छ भने आर्थिक वर्ष २०७८-०७९ मा ६ हजार ७ सय ९२ जनाले आत्महत्या गरेका छन् ।
आर्थिक वर्ष २०७७-०७८ मा सात हजार ११७ जनाले आफ्नो ज्यान लिएका छन्, जुन अवधिमा देशले कोरोनाभाइरस महामारीको दोस्रो र तेस्रो लहर देखेको थियो । रोकथाम, उपचार र मानसिक स्वास्थ्य र कल्याणको प्रवर्द्धन मार्फत नसर्ने रोगबाट हुने अकाल मृत्युदरको एक तिहाइ घटाउने संयुक्त राष्ट्रसङ्घ समर्थित दिगो विकास लक्ष्यहरू मध्ये नेपाल प्रतिबद्ध छ ।
विज्ञहरूले आत्महत्या दर सहस्राब्दी विकास लक्ष्यहरू को फलो-अप दिगो विकास लक्ष्य(SDGs) भित्र अकाल मृत्यु दरको सूचक हो भनेका छन् । ‘सरकारले सन् २०१५ मा एसडीजीका लागि प्रतिबद्धता गरेको समयमा हरेक २४ घण्टामा १६ जनाले आफ्नो ज्यान लिने गरेका छन्,’ सल्लाहकार मनोचिकित्सक वासुदेव कार्कीले भने। "अहिले यो संख्या बढेर २० पुगेको छ। सरकारले सन् २०२२ सम्ममा प्रत्येक वर्ष प्रति एक लाखमा ९.७ आत्महत्या गर्ने प्रतिबद्धता गरेको थियो, तर यो संख्या २४ पुग्यो, गत वर्ष थप बढेर २५ पुगेको छ।"
सरकारले दिगो विकास लक्ष्य पूरा गर्न सन् २०३० सम्ममा प्रति एक लाख जनसंख्यामा आत्महत्या दर ४ दशमलब ७ मा घटाउने लक्ष्य राखेको छ, तर समयसीमा नजिकिँदै गर्दा दिनहुँ धेरै मानिसहरूले आत्महत्या गरिरहेका छन्। मानसिक स्वास्थ्य विज्ञहरुका अनुसार मानिसहरूले आत्महत्याको प्रयास कुनै एक कारणले गर्दैनन्, बरु जीवनयापनको बढ्दो लागत र खाना, आवास, स्वास्थ्य सेवा र जागिर सुरक्षा जस्ता आधारभूत आवश्यकताहरू पनि व्यवस्थापन गर्न संघर्ष गर्ने कारकहरूको जटिल मिश्रणले गर्दा हुने बताउँछन् ।
उनीहरुका अनुसार कारण जेसुकै भए पनि आत्महत्या र आत्महत्याको प्रयासले व्यक्ति मात्र नभई परिवार, साथीभाइ, सहकर्मी, समुदाय र समाजलाई पनि प्रभाव पार्ने गरेको छ । महामारी सुरु हुनुअघि नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्ले गरेको अध्ययनले १० प्रतिशतभन्दा बढी वयस्क जनसङ्ख्यालाई आफ्नो जीवनकालमा मानसिक समस्या र ४.३ प्रतिशत कुनै न कुनै प्रकारको मानसिक समस्याबाट गुज्रिरहेको देखाएको छ ।
'आत्महत्याको व्यापकता, वर्तमान आत्महत्या विचारहरू, विगतको आत्महत्या प्रयासहरू, र आत्महत्या गर्ने विचारहरूको भविष्यको सम्भावना सहित, ७.२ प्रतिशत जनसंख्यामा प्रचलित पाइयो,कार्कीले भने, ‘बाहिर स्वस्थ देखिने व्यक्तिलाई पनि गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य समस्याले सताउन सक्छ । सामाजिक कलंक जोडिएको र चेतनाको कमीका कारण मानिसहरू सामान्यतया मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूको बारेमा कुरा गर्न मन पराउँदैनन्। बढ्दो मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्न सम्बन्धित अधिकारीहरूले बहुविधी उपायहरू अपनाउनुपर्छ।
स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयका अधिकारीहरूले मानसिक स्वास्थ्य समस्याको बढ्दो बोझ र आत्महत्याको बढ्दो दरबारे आफू सचेत रहेको र समस्या समाधानका लागि विभिन्न उपाय अपनाइरहेको बताए ।
‘सरकारी स्वास्थ्य संस्थामा मानसिक स्वास्थ्य समस्याका लागि नि:शुल्क औषधि उपलब्ध गराउनुका साथै स्वास्थ्यकर्मीलाई मानसिक स्वास्थ्य जाँचसम्बन्धी तालिम दिनेलगायतका अन्य उपायहरू पनि हामीले लिएका छौं,’ मानसिक स्वास्थ्य शाखाका प्रमुख थापाले भने, गोरखाको पालुङटार नगरपालिका र सल्यानको बागचौर नगरपालिकालाई मानसिक स्वास्थ्यका लागि नमूना नगरपालिका घोषणा गर्न हामीले काम गरिरहेका छौँ ।
अधिकारीहरुका अनुसार यी स्थानीय एकाइहरूमा मानसिक स्वास्थ्य समस्याको जाँच र स्वास्थ्यकर्मी, सामुदायिक कार्यकर्ता, शिक्षक, महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका लगायतका लागि तालिमलगायत विभिन्न मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रम सञ्चालन गरिने छ । मानसिक स्वास्थ्य समस्याका लागि आधारभूत सेवा उपलब्ध गराउन जनचेतनामूलक अभियान सञ्चालन गरिनेछ र स्वास्थ्य संस्थालाई सुदृढ बनाइनेछ । ‘यो कार्यक्रम पाइलटका रूपमा सुरु गरी अन्य स्थानीय तहमा पनि विस्तार गरिने छ,’ थापाले भने, “कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य बढ्दो मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरू सम्बोधन गर्न स्थानीय निकायहरूलाई जिम्मेवारी लिन प्रोत्साहित गर्नु हो। आत्महत्याको दर, मदिरा सेवन र लागूपदार्थको प्रयोगलाई न्यूनीकरण गर्न हामी सचेतना अभियान पनि सञ्चालन गर्नेछौं ।”
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वमा चार मध्ये एक जना आफ्नो जीवनको कुनै न कुनै समयमा मानसिक वा न्यूरोलोजिकल विकारबाट प्रभावित हुन्छन् र हाल करिब ४५ करोड मानिस यस्ता अवस्थाबाट ग्रस्त छन्, जसले विश्वव्यापी रूपमा अस्वस्थ स्वास्थ्य र अशक्तताको प्रमुख कारणहरूमध्ये मानसिक विकार राखेको छ।
